Нажмите "Enter", чтобы перейти к контенту

Арагалаар болзунза, аъдынны ышкынар сен.

Эзирик_арат._В.П._Ермолаевтин_фоточуруу_2Кижиге араганын салдары багай дээрзин уе диптен бээр билдингир турган. Буддизмнин ооредиинде безин кижилерни кичээндирип, ону кылбазын, ажыглавазын деп чагып сургап турар чуулдеринин бирээзи – араганын хоразынын дугайында номнал болур. Араганын хоразын ында калчаа ыттын чараазынын хоразынга деннеп бижээн, ол хире багай салдарлыг дээни ол. Араганын багай салдарын тыва улустуё-даа, оске-даа чоннарнын тоолдарында база коргузуп турар. «Араганын устунге чам унер» деп тыва улустун улегер чугаазы ол бугуну тунней чугаалаан эн-не чедимчелиг кыска угаадыг болур.
Арагалаашкын хой-ниитинин корум-чурумунга, кижилернин угаан-медерелинге багай салдарлыг дээрзин делегейнин бугу чурттарынын удуртукчулары эки билир. Ынчалза-даа мегечиге (арагага) алзы кааптар ындыг чорук болган-на чок таваржып кээр.
Чурттап эрткенивис эрткен чус чылда совет чазак кандыг хемчеглер ап туржук. Араганын айыылын соксадыр дээш ону будурерин хоруп, виноградниктерни дазылындан тура шаап, арага чок куда-дойну алгап-й=рээп деткип-даа турда, ындыг куштуг, ындыг бай-шыырак куруне ону тиилеп, ажып эртип шыдаваан. Ынчангаш бистер делегейде эн-не арагалаар, эн-не хой ном номчуур чон турган болзувусса, чаа векте база-ла эн арагалаар болгаш эн-не ном номчувас чон бооп артып калган бис.
Арагалаашкынны чавырар, харын ону чок кылыр талазы-биле Тыва республиканын шаандакы эрге-чагыргалары база онзагай, оскелерге домей эвес-даа болза, кончуг шынгыы, амгы коруш-биле алыр болза, харын-даа каржызымаар хемчеглерни ап чорудуп турганын архив документилери бадыткап турар. Оон чижээнге 1910 чылда Бугуденин даргазынын Хемчикти эргелеп чагырган нояннын бугу суму чагырыкчыларынче чоруткан чарлыынын очулгазын киирип болур. Эрги моол бижиктен бо Чарлыкты И. Бадыраа 1973 чылда очулдурган. Очулга езугаар алырга мынча дээн:

«Бугудениё даргазынын бижии.

Кепту езузунун 3 ч. 10 ай 4-те.

Мээрен Номсурун, чаланнын чангызы Седип, чангы Нурзат, хунду Данчуур дарга-бошкаларга дужаары болза: хынап байысаап коорге болза кайы-даа чернин албаннын херээн шииткир (шиитпирлээр) яамынын черинге дужумел, арат кандыг-даа кижи арага ижер болза черле доктааткан дурум хемчээнге черле дуушпес-тир. Хамаан чок арага дээрге хамык кем-херектин ундезини болур толээде, чувенин ужуру болза моон сонгаар чогуур танма черинге чызаанга олурган дужумелдер чызааннын черинге арага ижерин кезээде соксадыр-дыр.
Бир эвес чогуур танманын чызаанынга олурган улуг-даа, биче-даа дужаалдын кандыг бир дужумел кижизи арага ижип айтыышкын чорчуур болза бот-боттарынын чеже бир тос ялага торгааш, чус удаа кымчылап эриидир апаар.
База ол ышкаш албаннын ужуру болза-даа хуунун херээнин ужуру болза-даа дужаалдыг дужумел кижи чызааннын черинге эзирик келир болза мунуп чораан аъдын чызааннын черинге хавыргаш, чус кымчылаар апаар.
Арат кижи чызаан черинге эзирик келир болза, ийи малга торгаш, сезен кымчылаар болгаш хойге чарлап коргузер – деп доктаадып шииткен. Мону тус буру таныжып хынап коргеш, уламчылап, тус-тус сумуларга чарлап дужаарын дыннатты.
Мынчаар чарлаан турда мону чорчуп черле болбас деп бо бижикти дужаады».
Бир эвес бо Чарлык амгы уеге чедир куштуг турган болза, чуу болур-дур даап бодап корунер даан. Бодуун ажылдакчыдан эгелээш, янзы-буру деннелдиг эрге-чагырга холунда туткан кижилери, кандыг-бир арга-биле байып алган кижилер дээн бичии-ле холгелиг – чадаг-тергеден эгелээш машина-техникалыг улустар – шуптузу ол эт-севин чугаа чокка хавыртыр апаар-дыр. Чуге дээрге кижи бурузу эзирик кылаштап, азы оон коргунчуг чуве, машина мунуп, чоруур болгай.
Ындыг шынгыы хемчеглерни ап чорудуп турза-даа арагалаашкынны оода чавырар-даа арга чок бооп турар. Арагалаашкын уламчылавышаан, арага будурерин хуу кижилер холунче берипкенинден ол кажангызындан артык хой янзы арага аймаан будуруп ундуруп турар апарган.
Арага будурерин соксадыр арга чок бооп турарынын кара чангыс чылдагааны – оон чурттун экономиказы-биле чарылбас харылзаалыг болгаш хамаарылгалыг болуп турарында.
Арага будурелгези чурттун сан-хоозунун турум чоруун дензигуурлеп турар чугула адыр болур. Оон будурулгезинге ундурген чарыгдал кончуг дургени-биле эглип кээп турар. Ол кээрде дириг акша боду болуп келир болганындан ол «ол олум чок» бооп турары. Бо чылдын январь 31-де делегейде эн-не ат-сураглыг арагаларнын бирээзи «орус водканын» эртем езу-биле ажытканын демдеглээн. Ону кайгамчык орус эртемдээн Менделеев ажыткан болгаш эртем чадазын оон-биле камгалап алганы тоогунун база бир солун арны бооп арткан. Улуг эртемден бодунун ол ажыдыышкынын ол уеде кижилерге багай салдарлыг болу бээр деп кайыын кузээн деп. Ынчалза-даа ол ажыдыышкын кончуг дурген сайзыралды алгаш, ам бо хуннерде-даа оон будурулгези эвээжээр тудум, улам хогжуп чаа-чаа технологияларнын дузазы-биле дыка хой чуулдерден водканы будуруп кылып турар апарган. Ону кандыг-бир чылдагаан тыпкаш, чаш кижинин торуттунген хуну хамаанчок шагындан эгелээш, кижиниё бугу назынынын дургузунда болур торуттунген хуннер, янзы-буру байырлалдар, дыштанылгалар уезинде бодувуска кам-хайыра чокка ижип турар бис. Оон т\ннели кезээде багай болуп турарын биле тура-ла, ону ижип турарывыс бодувустун багай чанчылывыс кылдыр турумчуп, улам-на быжыгыжып бар чыдары бисти эки чувеге чедирбес.
Ынчангаш, бир тээ арагадан век-веги-биле адырлып шыдавас болганывыста, оода ону кызыгаарлап, чогуур черинге, чогуур уезинде, чогуур хемчээлинге эртирбейн ижер кылдыр бодувусту кызып чанчыктырып ап корээлинер. Бир эвес ындыг чанчылды бодувусту чагырып тургаш чедип ап шыдаптар болзувусса, ам-даа каш вектерни эртир арагалап артар аргалыг апаар бис. Бир эвес «ижеримни ишпезимни, иштим билзин, хырным билзин» дээш-ле бодувуска кам-хайыра чок куттунуп туруп бээр болзувусса, век хамаан чок чыл-даа четпейн хамык чувени хайттадып ап болур силер. Ынчангаш кайы-даа уеде шажын-чудулге, эрге-чагыргалар, улуг назылыг кижилер, анаа-даа угаан-сарыылдыг кижилер араганын амыдыралга чедирип болур багай салдарын улус чонга тайылбырлап, доктаал шиитпирлерни ундуруп, улуг назылыг улустун, шажын-чудулгевистин ооредин-даа чагып, сургап турар ужуру ында. Ону бодап чоруулунар.