Тыва Республиканың Национал архиви өгбелеривистиң өг-бүлезинге, ажы-төлүнге, төрел-дөргүлүнге, арат-чонунга хумагалыг байдалының ёзу-чаңчылдары-биле таныштырылгазы.
Өг-бүледе ажы-төлдүң эвээжеп турары.
Кандыг-даа чоннарның төөгүзүн үндезилеп, сайгарып көөрге, өг-бүлелерниң хөй кезиинге уруг-дарыының саны, бо үеге бодаарга, хой чораан. Ажы-төлү чеже турган дээр болза, эвээш дизе, беш хире, ортумаа сес хире, хөй дизе, он бирден өрү.
Бурунгу шагда завод, фабрика, тускай бүдүрүлгелер чогундан шупту ажыл-агыйны хол-биле кылып турган болганда, албан кижи саны көвей турарга, ажыл-херек шуудап турган.
Ам бөгүнде, чээрби бир век үезинде, өг-бүлелер холу-биле кандыг-даа күш-ажыл кылбайн турар болгаш, шак ол бергелерге таарзынмайн чоруур. Шупту чүвени бүдүрүп үндүрүп бээрге, чалап садып алгаш, чараш кылдыр кеттинип, чаагай кылдыр чемненип, эртем өөренип, туристеп, агаарлап чоруур. Шынарлыг материалдыг дөжекке чыдып, чымчак диванга олуруп алгаш, телевизор болгаш компьютерден бүдүн делегейниң медээлерин, кандыг-даа чурттар, чоннар, кандыг-даа адыгуузун дириг амытаннарның дугайында бар-чок чүүлдернин шуптузун чүгле кнопка базыпкаш, көрүп каап, чыргалдыг чурттап чоруур сайзыраңгай үеде, ажы-төлү улам көвүдээр ужурлуг. Ынчаар болбайн турар чылдагааны чүл? Чүгле бергедээшкиннерден коргуп турарында эвес, а чажындан чиик чаагай амыдыралга, белен-селен чүвеге чаңчыга бергенинде.
Бурунгу шагның кандыг-даа чоннарның ада-өгбелери херек кырында оон-даа артык бергелерни улай-улай чурттап эртип чораан. Бо үеде ышкаш, күрүне мурнундан өөредилге эртем-билиг болгаш материалдыг чүүлдер дээш шупту талаларга дузалап, деткип, камгалаар арга ынчан эвээш турган. Ынчалза-даа келир үеде салгалдары көвей болза, чурту болгаш үндезин чону сайзырап, күчү-күштүг болур деп сорулга салганы-биле, хөй ажы-төлду бодарадып бергеннер.
Геше Лобсанг Тхуптен. – ЧЫРЫК ДУЗА — IV. Ог-буле болгаш амыдырал дугайында мерген угаадыглыг чагыг сумелер. – ООО «Тываполиграф». – Кызыл — 2023. – 276-279-ку арыннар.