Ада-иениң харысаалгазы.
Бурунгу шагның чонунуң амыдыралындан шинчилеп көөрге, чаңгыс өгде кады чурттап чоруур эргим, чоок улузундан хөй чүүл хамааржыр турган. Бурунгу үеге бодаарга, амгы үеде бичии ылгал бар. Чүге дизе кижисиг болуру хүн бүрүде кады чурттап чоруур чоок улузундан аңгыда, өөренип турар школазындан, эдержип чоруур эш-өөрүнден, ниитилелдиң байдалындан база хамааржыр апарган. Ынчалза-даа эң кол харысаалгалыг кижилер – дөмей-ле ада-иелери-дир.
Ада-иениң ажы-төл кижизидилгезиниң талазы-биле харыысалгазынга (ответственность) тос тускай шынары бар.
vk.com/wall-132749777_16843 — бижидилгениң уламчызы.
Харысаалганың бешки шынары – ада-иелерниң үениң байдалын көрүп билири.
Бир эвес бо үениң хамык чүүлдериниң онзагай байдалдарын өөренип көрбейн азы ону көрүп билбес болза, шаптараазыннар тыптып келир. «Бодум билир мен» деп бодал чүгле бодунга ынак сеткил-биле холбашкан. «Мен олардан аңгы, тускай кижи мен» деп бодал тыптып келирге, үениң байдалының аайы-биле өске улустуң сүмелеп, чугаалап, бодап чоруур чүүлдерин өөренип көрбейн баар. Ол дээрге уениң, кижилериниң байдалын көрбейн турары-дыр.
Энерелдиг болгаш кээргел сеткил чок болза, өске улус-биле сеткилинден сырый харылзаалыг болуру берге. Сеткил-биле сырый харылзаазы чок болза, кандыг-даа кижиге бүзүрели чок болур. Бүзүрел чок чуртаары дээрге-ле хирлиг бодал-биле үргүлчү чигзинип чорууру-дыр. Чигзиниглиг бодалдан шитпиир чок кижи болуп артып калыр. Шиитпир чогунуң чылдагааны-биле күзээн чүүлдерин бүдүрүп шыдавайн баар. Күзээн чүүлдери бүтпейн баарга, чөгенчиг байдалга таваржыр. Бодунга энерелдиг сеткилди быжыглавышаан, уениң байдалынга өөренип, чаңчыга бээр болза, эптиг-чөптүг байдал, эки чүүлдер оон тургустуна бээр.
Бодунуң уежилериниң (современники) аразында ажылдап, чурттап чоруур болганда, бөдүүн сеткил-биле улуска эп-чөптүг болуп, чедер-четпес айтырыгларны сүмележип, билбес чүүлдерин билип алырын кызып, билир чүүлдерин шын ажыглап, үениң байдалын көрүп чурттаар. Дуза чедирер буянныг сеткилинден улусту болгаш чаа салгалдарны чедиишкинниг эки чүүлдерге өөредип, сүмелеп чоруурунга чаңчыгып алыр болза, бодунга болгаш өске кижилерге ажыктыг болур. Оон аңгыда, эш-өөрүнүң, чонунуң аразынга шын чылдагаан-биле бүгү назынында ат-сураглыг (авторитет) кижи апаар.
Геше Лобсанг Тхуптен. – ЧЫРЫК ДУЗА — IV. Өг-бүле болгаш амыдырал дугайында мерген угаадыглыг чагыг сүмелер. – ООО «Тываполиграф». – Кызыл — 2023. – 363-367-кү арыннар.